Kategoriler
Ya┼čam

Hava durumu neden do─čru tahmin edilemiyor?

Bir├žok bilim adam─▒na evrenin karma┼č─▒k d├╝zenini ke┼čiflerinden dolay─▒ sayg─▒ g├Âsterilirken, meteorologlar s─▒k s─▒k alayc─▒ ifadelerle kar┼č─▒la┼č─▒rlar. Bu konu ├╝nl├╝ akt├Âr Nicholas Cage’nin ba┼črolde oynad─▒─č─▒ The Weather Man adl─▒ filmde Hollywood i├žin de bir ilham kayna─č─▒ olmu┼čtu.

Peki, teknolojinin zirveye ula┼čt─▒─č─▒ zaman─▒m─▒zda nas─▒l hava durumunu tahmin etme konusunda halen hata yap─▒labiliyor?

HowStuffWorks isimli internet sitesinde yer alan habere g├Âre, hava tahmincileri son 20 y─▒lda kendilerini geli┼čtirdiler. Bug├╝n verdikleri 3 g├╝nl├╝k hava tahminleri 20 y─▒l ├Ânce a├ž─▒klad─▒klar─▒ g├╝nl├╝k hava tahmininden daha iyi. Ayr─▒ca daha geli┼čmi┼č k├Ât├╝ hava uyar─▒lar─▒ vermek i├žin daha iyi donan─▒ma sahipler. ├ľrne─čin f─▒rt─▒na tahminlerini daha ├Ânceden verip, insanlar─▒n bir yerlere s─▒─č─▒nabilmeleri i├žin fazladan 40 dakika sa─čl─▒yorlar.

Modern meteorologlar, hava durumunu tahmin etmek i├žin kullan─▒lan matematiksel e┼čitlikler yani say─▒sal tahminler olmaks─▒z─▒n neredeyse tam olarak do─čru olamazlar. Tahmin yap─▒l─▒rken olduk├ža geli┼čmi┼č bilgisayarlar ile topraktan, denizden ve havadan toplanan g├Âzlemsel veriler gerekiyor. Tek bir hava istasyonu asla bu t├╝r bilgileri tek bas─▒na toplayamaz. Bunun yerine d├╝nya ├žap─▒ndaki binlerce istasyon birbiriyle ba─člant─▒l─▒d─▒r ve verilerini bir araya getirirler. Bu istasyonlardan baz─▒lar─▒ amat├Âr hava g├Âzlemcilerinin kulland─▒─č─▒ cihazlara benzer. Di─čerleri ticari u├žak ya da gemi kanal─▒yla seyahat ederler ve havayla ilgili veri toplarlar. Son olarak hava uydular─▒ ve balonlar─▒ atmosferin daha ├╝st b├Âlgelerinden bilgiler sa─člar. Uydular uzayda y├Âr├╝ngeden D├╝nya’n─▒n foto─čraflar─▒n─▒ ├žekerken, hava balonlar─▒ da belirli bir lokasyon ├╝zerinde daha y├╝ksekteki hava verilerini g├Âr├╝nt├╝ler.

Toplu halde bu sens├Ârlerin ve ├Âl├ž├╝mlemelerin hepsi her g├╝n bir milyondan fazla havayla ili┼čkili g├Âzlem ├╝retiyor. Elektronik marketlerden sat─▒n ald─▒─č─▒n─▒z normal bir bilgisayar t├╝m bu verilerin analizinde t─▒kan─▒p kal─▒r. Neyse ki, meteorologlar saniyede milyonlarca hesaplamay─▒ ger├žekle┼čtiren h─▒zl─▒ ve s├╝per bilgisayarlara g├╝veniyorlar. Amerika’da bu bilgisayarlar ├çevre Tahmini Ulusal Merkezleri’ne yerle┼čtirilmi┼čtir. Hava g├Âzlemleri, havay─▒ tahmin etmek i├žin karma┼č─▒k matematiksel modelleri kullanan s├╝per bilgisayarlar─▒n beynine do─čru yay─▒l─▒r. Bilgisayarlar bunlar─▒ analiz edip yay─▒nlad─▒klar─▒ veriler her g├╝n radyoda ve televizyonlardaki neredeyse her hava durumu yay─▒n─▒n─▒n temellerini olu┼čturuyor. (Vasfiye ├ľzcanbaz)

Kategoriler
Ya┼čam

Depremi tahmin etmek m├╝mk├╝n m├╝?

Bilim adamlar─▒, ├žok yak─▒nda depremi g├╝nler ├Âncesinden tahmin edecek bir sistem kuracaklar.

Populer Science dergisinde yer alan habere g├Âre, bug├╝ne kadar bilim adamlar─▒ birka├ž dakika ├Âncesinden sars─▒nt─▒y─▒ haber veren deprem dedekt├Âr├╝ geli┼čtirmek i├žin bulutlar─▒, radon gaz─▒n─▒ ve kurba─čalar─▒n hareketleri ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Ancak ┼čimdi depremi g├╝nlerce ├Âncesinden haber veren radon teorisini kullanan bir teknoloji var.

Toprakta uranyum ├ž├╝r├╝rken radon gaz─▒ yay─▒l─▒yor. gaz─▒n bir k─▒sm─▒ yer alt─▒ndaki bo┼čluklarda birikiyor. Baz─▒ sismologlar deprem olmadan g├╝nlerce ├Âncesinde toprakta sessiz de─či┼čimler oldu─čuna inan─▒yorlar. Bu de─či┼čimlerden baz─▒s─▒ oyuklar─▒ patlatan ve daha fazla radon a├ž─▒─ča ├ž─▒karan k─▒r─▒klara neden oluyor. Fakat teoriyi test etmek i├žin fazla veri al─▒nmas─▒ gerekiyor.

depremgraf

Bu y─▒l─▒n ba┼člar─▒nda, ─░svi├žre’deki CERN laboratuar─▒nda g├Ârevli fizik├ži Vladimir Peskov, yer alt─▒na y├╝zlerce yerle┼čtirilecek kadar ucuz olan ilk radon dedekt├Âr├╝n├╝ tan─▒tt─▒. Standart bilimsel radon dedekt├Ârleri, elektrikli bir alanda hava ├Ârneklerini kapal─▒ bir argon gaz─▒ odas─▒na enjekte ediyor. Radon argonun g├Ârevini de─či┼čtiren radyoaktif partik├╝ller i├žinde ├ž├╝r├╝yor ve dedekt├Âr radon seviyesini belirlemek i├žin bu de─či┼čikli─či okuyor. Bu kapal─▒ sistem di─čer etkile┼čimleri bertaraf ediyor. Fakat, bu i┼člem 15 bin dolara mal oluyor. Peskov, de─či┼čiklikleri daha ustaca belirlemek i├žin kendi cihaz─▒n─▒n i├žindeki elektrik alan─▒n─▒n y├╝ksekli─čini art─▒rd─▒. Bunun maliyetinin ise sadece 60 dolar oldu─čunu s├Âyleyen Peskov, kendi cihaz─▒n─▒n pahal─▒ modeller kadar iyi ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ belirtti.

Peskov, ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒l─▒n ba┼č─▒nda ─░talya’da aktif fay hatlar─▒ boyunca bu dedekt├Ârleri yerle┼čtirmek i├žin finansman deste─či verecek ki┼čilerin dikkatini ├žekmeyi umuyor. E─čer bu teori ├žal─▒┼č─▒rsa, dedekt├Ârler sabit uyar─▒ sisteminin ba┼člang─▒c─▒n─▒ olu┼čturabilir. (Vasfiye ├ľzcanbaz)